Wat beteken dit om Suid-Afrikaans te wees?

Die feit dat Suid-Afrika se eerste ‘vrygeborenes’ vanjaar die hoër onderwys betree het, laat die soeklig opnuut op die kwessie van ons nasionale identiteit val. Hierdie jongmense se grootwordjare in ’n samelewing ná apartheid maak hul ervarings anders as vorige generasies s’n. Aangesien ons ’n toekoms tegemoetgaan wat uiteindelik deur die volgende generasie gevorm sal word, is dit gepas om terug te kyk op hoe ver ons as ’n nasie gevorder het en seker te maak van waarheen ons op pad is.

Identiteit is ’n nuttige wegspringplek in dié proses. Dít ervaar ek gereeld in my gesprekke met studente. Die meeste van hulle sê dat ons saamgebind word deur die ideaal om, te midde van ons diversiteit, almal se menswaardigheid te respekteer (kyk hieronder na video, of besoek http://bit.ly/LLL_SA_ID). En te oordeel na die reaksie op ’n onlangse radiopraatjie oor nasionale identiteit (Praat Saam, RSG, 2 Augustus 2013, aangebied deur Lynette Francis – vind opname hieronder), is dié saak landwyd vir alle Suid-Afrikaners van belang.

Volgens sosioloë en antropoloë is identiteit nie ’n gegewe nie; dit word gekonstrueer. Dit ontstaan wanneer individue of groepe hulle met sekere waardes of optrede vereenselwig. Dit is ’n vorm van bewussyn; ’n bewustheid van hoe jy jouself en ander definieer, en hoe die samelewing jou en ander beskou – met voortdurende wisselwerking tussen die self en die ander, die persoonlike en die maatskaplike.

Die begrip identiteit is veelkantig, kompleks en omstrede. Dit het ’n persoonlike sowel as ’n groepsdimensie. Dit is ’n kragtige verskynsel wat ten goede kan funksioneer, maar ook verwoesting kan saai. Dít is van die aanvanklike punte wat geopper is by ’n aanvanklike denkleiersgesprek wat ek onlangs byeengeroep het oor die Suid-Afrikaanse identiteit.

’n Goeie verwysingspunt ter stawing van die argument dat die idee van ’n Suid-Afrikaanse identiteit welmenend is, is die land se Grondwet (van 1996). Die aanhef lui: “Ons, die mense van Suid-Afrika, erken die ongeregtighede van ons verlede”. ’n Paar reëls later lees ons: “Suid-Afrika behoort aan almal wat daarin woon”, gevolg deur die belangrike frase, “verenig in ons verskeidenheid”.

Wanneer ons ’n Suid-Afrikaanse identiteit vir die era ná apartheid konstrueer, blyk ons eerste instink te wees om dit met ons verskeidenheid, oftewel ons diversiteit, te verbind. Dít sou die een ding wees waaroor ons kan saamstem – die bestaan van verskeie groepe in die land, of hulle nou op grond van ras, etnisiteit, godsdiens, ens. gedefinieer word. Kan ons dus hierdie diversiteit benut eerder as om dit te bekla?

Natuurlik, maar dáárvoor moet die Suid-Afrikaanse identiteit ook ’n ander bestanddeel bevat: inklusiwiteit. Wéér staaf die Grondwet hierdie standpunt. Dit bevat waardes soos menswaardigheid, gelykheid, menseregte, burgerlike vryhede, nie-rassigheid, nie-seksisme en demokrasie. Hierdie waardes is ondenkbaar sonder inklusiwiteit.

Die klem op inklusiwiteit weerklink in nóg ’n sleuteldokument – die Nasionale Ontwikkelingsplan. Dit is opgestel deur die Nasionale Ontwikkelingskommissie wat die President in 2009 aangestel het, en is verlede jaar uitgereik. Ook dié dokument lê ’n verband tussen die Suid-Afrikaanse identiteit en die waardes in die Grondwet: “Ons [Suid-Afrikaners] self het die reëls gemaak waarvolgens ons wil hê ons moet leef.”

Na my mening kan die sterk klem op diversiteit en inklusiwiteit, demokrasie en menseregte in hierdie twee rigtinggewende dokumente ten beste beskou word as ’n reaksie op ons verlede sowel as ’n hunkering na ’n beter toekoms. Aan die een kant behels dit ’n verwerping van die diskriminasie, verdrukking en uitbuiting van ons koloniale en apartheidsverlede. En aan die ander kant gaan dit oor ’n strewe na ideale soos gelykheid, vryheid en geregtigheid vir almal.

As identiteit ’n sosiale konstruk is, moet ons ons afvra of ʼn voortdurende konstruksie van die Suid-Afrikaanse identiteit werklik nodig is. In die lig van die geskiedenis en dralende nadraai van apartheid, dink ek nie ons kan dit systap nie. En as deel van ons identiteit moet ons veral diversiteit en inklusiwiteit én die ander waardes van ons Grondwet beklemtoon.

Die Suid-Afrikaanse identiteit vang dalk nie die volle kompleksiteit van ons menswees volledig vas nie, maar ons sal dit waarskynlik noodwendig in die nastrewing van ons ideale en die stryd teen die nalatenskap van die verlede moet aanwend.

En dalk is dit ’n nuttige beginpunt vir ons Suid-Afrikaanse identiteit om allereers aan onsself as Afrikane te dink. Dít sou beteken dat ons ons as deel van Afrika beskou en ons met ál die mense van ons vasteland in hul volle verskeidenheid vereenselwig.

  • Wat beteken Suid-Afrikaanswees vir jou? Lewer gerus onder kommentaar (klik op titel bo om funksie te aktiveer indien nodig), of gesels op Twitter met my by @RusselBotman. Ek sien uit daarna om van jou te hoor.
  • Klik hier vir ’n video van LLL-studente by die Universiteit Stellenbosch wat oor hul ervaringe praat.
  • Klik hier vir ‘n opname van Praat Saam, RSG, 2 Augustus 2013, aangebied deur Lynette Francis.