Gebrek aan voedselsekerheid ’n bedreiging vir almal

ʼn Bietjie mieliepap, bruin brood en tee met melk en suiker. Dit klink nie te sleg nie, of hoe? Glad nie… behalwe as dit basies al is wat jy vir ʼn volle dag, elke dag inneem. So ʼn dieet is onvoldoende, want die energiewaarde is te laag en dit bevat nie al die kossoorte nie.

Tog is dit die vyf voedselprodukte wat die meeste deur Suid-Afrikaners ingeneem word. Waarom? Want dit is al wat die meeste mense kan bekostig. Die koste van so ʼn dieet vir ʼn huishouding van vyf mense werk uit op R650 per maand – veel minder as die R3 300 vir die basiese ekonomiese dieet wat deur voedingskundiges aanbeveel word.

As jou maandelikse huishoudelike inkomste net R3 100 is – die gemiddelde wat ʼn Suid-Afrikaanse werker verdien – is jou keuse erg beperk. Hou ook in gedagte dat mense ook ander uitgawes het – soos behuising, klere, vervoer en onderwys. Met ʼn dieet soos die een hierbo, eindig jy dus op met ʼn daaglikse energieinname van net 2 500 kilojoules pleks van die aanbevole 8 000 kJ vir kinders en tussen 10 000 kJ en 12 000 kJ vir volwassenes.

En dit is as jy in die bevoorregte posisie is om minstens een lid van die huishouding te hê wat werk teen ʼn minimum loon. ʼn Derde van die Suid-Afrikaanse bevolking is werkloos, ʼn kwart van alle werkers verdien minder as R1 600 per maand en na raming leef 60% van die bevolking in armoede – met ʼn inkomste van minder as R570 per maand.

Suid-Afrika se gebrek aan voedselsekerheid is dus geen verrassing nie, maar dit is nietemin skokkend. Volgens die Suid-Afrikaanse nasionale gesondheids-en-voedingswaarde-ondersoek (SANHANES-1) wat in Augustus bekendgestel is, het net 46,6% van alle huishoudings in die land toegang tot genoeg voedsel om ʼn aktiewe lewensstyl te kan handhaaf. Dit beteken 28 miljoen van ons medelandsburgers het te min kos om te eet.

Die gevolge is dramaties – veral onder kinders. Belemmerde groei (stunting) is een van die mees algemene voedingsafwykings in die land, en dit raak 20% van ons kinders. Weens honger en wanvoeding is hul daaglikse inname van energie, minerale en vitamines minder as tweederdes van wat deur die Wêreldgesondheidsorganisasie voorgeskryf word.

Wanneer belemmerde groei eers posgevat het, is dit meestal onomkeerbaar, sê die dokters. Dus sal die een uit elke vyf Suid-Afrikaanse kinders wat hierdeur geraak word, nooit hul volle groeipotensiaal bereik nie. Omdat hul belangrike organe ook nie volledig tydens hul kinderjare ontwikkel nie, is daar ook ʼn verhoogde kans dat hulle later voortydig sal sterf.

Ons Grondwet waarborg aan elkeen die reg op “toegang tot voldoende voedsel” maar dít is betekenisloos sonder doeltreffende stappe om die woorde waar te laat word. Wat word hieraan gedoen?

Soos so dikwels die geval is, het ons nie ʼn tekort aan planne om die situasie te verbeter nie. Sedert 2002 al het Suid-Afrika ʼn Geïntegreerde Voedselsekerheidstrategie wat deur die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye gelei word. Ons het ook al sedert 1995 die Geïntegreerde Voedingsprogram van die Departement van Gesondheid, en meer onlangs die Zero-hongerprogram van die Departement van Maatskaplike Ontwikkeling. Ander pyle in ons beleidskoker sluit in verskillende soorte landbou-ondersteuning en verskeie maatskaplike toelaes.

Tog lewe meer as die helfte van ons bevolking met voedselonsekerheid saam. Proff Mohammad Karaan en Luc D’Haese van onderskeidelik die universiteite Stellenbosch en Gent sê ʼn deel van die probleem is dat bedrywighede wat met voedselsekerheid te make het, dikwels nie doeltreffend genoeg gekoördineer of nasionaal optimaal onwikkel is om alle relevante rolspelers te betrek nie.

Die Nasionale Ontwikkelingsplan met sy Visie 2030 vir Suid-Afrika identifiseer voedselsekerheid as ʼn prioriteit. Dit vra onder meer vir grondhervorming, beter benutting van landbougrond, die ontwikkeling van kleinboere, die uitbou van volhoubare plattelandse bedrywe, groter beleggings in agri-bewerking en meer doeltreffende toegang na markte en finansiële dienste vir boere.

Die tyd sal leer of dit gaan werk, maar intussen moet ons ag slaan op die waarskuwing van Karaan en D’Haese dat mislukking wag tensy alle beleide en strategieë deel is van ʼn samehangende en gekoördineerde bestuursproses om voedselsekerheid te verseker.

Die kompleksiteit van voedselsekerheid dra tot die probleem by. Daar is meer as 200 definisies van die konsep. Voorts het dit vier dimensies: beskikbaarheid van voedsel, toegang, verbruik en stabiliteit/volhoubaarheid. En daar is vier vlakke van voedselsekerheid om in ag te neem: globaal, nasionaal, huishoudelik en individueel.

ʼn Bydraende faktor is dat daar geen “goue standaard” is waarvolgens voedselsekerheid gemeet en gemonitor word nie. Hoewel daar al verskeie navorsingsprojekte in Suid-Afrika was, is daar steeds onsekerheid oor die presiese omvang van die probleem. Daar was ook nog nooit ʼn nasionale navorsingsprojek om al die fasette van voedselsekerheid aan die hand van gestandaardiseerde kriteria te meet nie.

Intussen word die situasie al erger. Stygende voedselpryse beteken dat voedselarmoede besig is om toe te neem. In 1995 was 43% van alle huishoudings in Suid-Afrika nie in staat om ʼn dieet wat aan die nodige voedingsvereistes voldoen, te bekostig nie. Teen 2010 het dié syfer tot 80% gestyg.

Voedelonsekerheid is een van mees ooglopende wyses waarop Suid-Afrika sosio-ekonomiese ongelykhede uitgedruk word. Met een van die hoogste Gini-koëffisiente ter wêreld, het ons land ʼn geweldige welvaartgaping. Wat voedselsekerheid betref, beteken dit die elite het te veel om te eet, en die massas te min.

Dit is ʼn resep vir rampspoed wat ons nie durf ignoreer nie. Onthou, die vonk wat in Desember 2010 die kruitvat van die Arabiese Lente aangesteek het, was voedselopstande in Tunisië.

– BYKOMENDE BRONNE: BFAP Poor Person Index; National Food Consumption Survey; Stats SA

* Lewer gerus hieronder kommentaar, of gesels op Twitter met my @RusselBotman. Ek sien uit daarna om van jou te hoor. (Hierdie blog volg op ʼn aanvanklike denkleierskapsgesprek wat ek onlangs oor voedselsekerheid byeengeroep het. Die US het in 2010 ʼn multidissiplinêre Voedselsekerheidsinisiatief as deel van sy HOOP-projek laat stapel loop. Daar vind op 17 Oktober 2013 ʼn paneelgesprek oor voedselsekerheid plaas tydens ʼn regstreekse uitsending vanaf die Neelsie van “Praat Saam” op RSG, aangebied deur Lynette Francis.)