Dis tyd vir ’n ‘NOP van die siel’

Byna 20 jaar ná Suid-Afrika se 1994-verkiesing, staan ons weer voor ’n kruispad. Op baie gebiede is lofwaardige vordering gemaak, maar op ander is die pas van verandering veels te stadig – en in sommige opsigte het dinge agteruitgegaan.

So is daar byvoorbeeld onlangs bekend gemaak dat honderde lede van die Suid-Afrikaanse Polisiediens ’n misdaadgeskiedenis het. Die meeste van hulle is senior amptenare in bestuursposte. As ons nie al ons bewakers kan vertrou nie, hoe veilig is ons?

’n Mens is ewe ontgogel as jy na die hoë korrupsievlakke in Suid-Afrika kyk. Miljarde rande wat vir maatskaplike dienste en menslike ontwikkeling bestem is, gaan verlore weens wat niks anders as diefstal van belastingbetalersgeld genoem kan word nie.

Wat dinge vererger, is dat sommige staatsamptenare en verkose ampsbekleërs daarby betrokke is. Hulle is veronderstel om onbaatsugtig te dien, tog handel hulle uit eiebelang. Hulle is veronderstel om die welstand van die samelewing te bevorder, tog blyk selfverryking vir hulle belangriker te wees.

Dit is ironies dat sowel die omkopers as die ontvangers van dié geld van beter behoort te weet. Talle wetsoortreders behoort aan ʼn geloofsgemeenskap, en dié groepe onderskryf almal ʼn morele kode wat verkeerde gedrag behoort te voorkom.

Dit is tyd vir ernstige selfondersoek, visionêre heroriëntering en beslissende optrede om Suid-Afrika weer op koers te kry.

’n Goeie begin is om indringend na die land se geestelike en morele grondslag te kyk. Vir baie mense is dít die fondament waarop ons samelewing gebou is, en tog is dit vinnig besig om onder ons mee te gee.

Moraliteit is gewoon die strewe na die goeie en die vermyding van die slegte. In hierdie proses is norme en waardes baie belangrik. Dit vorm die grondslag van ons belangrikste oortuigings en het ʼn regstreekse invloed op ons gedrag.

Waar pas ons geestelike sy, en bepaald godsdiens, in? Die meerderheid van die bevolking sê hulle is godsdienstig, en godsdiens is baie invloedryk in Suid-Afrika. Dít blyk duidelik uit die aanloop tot die land se oorgang na demokrasie in 1994. Die geloofsgemeenskap het nie net leiding gebied in die stryd teen apartheid nie, maar ook in menslike ontwikkeling – op die gebied van armoedeverligting, gesondheid en onderwys, en ook die vredesbeweging.

Tog het die geloofsgemeenskap stil geraak. Hoekom? Dalk het die oorwinning oor apartheid daardie gemeenskaplike doel waarna almal saam kon streef, laat vervaag en het baie kerke en moskees en tempels net op hul eie bedrywighede begin konsentreer.

Pogings deur die regering om die geloofsgemeenskap te betrek, het onder voormalige president Nelson Mandela begin. Hy het ’n “HOP (Heropbou- en Ontwikkelingsprogram) van die siel” in Suid-Afrika bepleit.

Daarna was daar die Morele Vernuwingsbeweging (MVB), wat voormalige pres. Thabo Mbeki aan sy destydse adjunk – nou pres. – Jacob Zuma, toevertrou het. Die MVB was veronderstel om op die innerlike krag, die morele weefsel van die samelewing te konsentreer. Die geloofwaardigheid van die beweging is egter ondermyn en dit het stilweg van die radarskerm verdwyn.

Watter ander opsies is daar? Dit is dalk die moeite werd om te kyk na die land se Nasionale Ontwikkelingsplan (NOP), wat verlede jaar verskyn het. Die NOP is opgestel deur die Nasionale Ontwikkelingskommissie wat pres. Zuma in 2009 aangestel het, met Trevor Manuel en Cyril Ramaphosa aan die stuur.

Die NOP bepleit “’n aktiewe burgery wat oor die mag beskik om openbare amptenare tot verantwoording te roep” om die dubbele uitdagings van korrupsie en ’n gebrek aan verantwoordbaarheid in die samelewing te oorkom.

Daarbenewens beoog dit ’n Suid-Afrika “waarin leiers by hoë etiese standaarde hou en met integriteit handel”. Die NOP sê ook dat politieke leiers “bewus moet bly van die impak van hul gedrag op die eer en integriteit van die politieke amp wat hul beklee”.

Die NOP geniet wye steun, maar word ook teengestaan – en dít moet ons nie verbaas nie. Dit is ʼn radikale dokument – in sy etiek en die morele grondslag wat daardeur gelê word.

Indien ons die NOP se toekomsvisie ondersteun, wat kan ons doen om dit te help bereik? Dít is ’n taak vir gelowiges sowel as nie-gelowiges, want moraliteit behoort aan die ganse mensdom.

Ons moet die “nasionale gesprek oor die leierseienskappe wat op alle gebiede van die openbare lewe vereis word” waarvan die NOP praat, voer.

Kom ons heroorweeg die manier waarop die geloofsgemeenskap sy invloed in Suid-Afrika uitoefen. Alle godsdiens kan as ’n reaksie op die brandende vraagstukke van die samelewing beskou word. As sodanig, mag die geloofsgemeenskap nie sy verantwoordelikheid ontduik om die uitdagings van die samelewing onverskrokke aan te pak nie.

Dít sal goed wees vir die nasie in die geheel, omdat die NOP nie kan slaag sonder dat die geestelike en morele grondslag van die samelewing versterk word nie.

Ek dink dit is nou die regte tyd om Madiba se oproep om ’n “HOP van die siel” te wysig na ’n pleidooi vir ’n “NOP van die siel”. Hierdie keer behoort die burgerlike samelewing egter saam te staan om die morele weefsel van die samelewing te herstel. Dit is ’n ewe edel en dringende saak as die stryd teen apartheid. Hieroor behoort daar eenstemmigheid te wees.

  • Lewer gerus hieronder kommentaar of twiet my @RusselBotman. Ek sien daarna uit om van jou te hoor. (Hierdie blog spruit uit ’n eerste denkleierskapsgesprek oor Suid-Afrika se geestelike en morele grondslag wat ek onlangs byeengeroep het.)